Romatizma

Romatizma kelime olarak eski Yunan kökenlidir, eklemlerde kötü özellikli iltihaplı sıvı birikmesi demektir. Romatizmal hastalıklar MÖ 8000 yılından beri bilinmektedir ama aydınlığa kavuşması son 20-25 yılda olmuştur.

Romatizmal hastalıklar genel olarak kronik (süreklilik gösteren) hastalıklardır. Yani bir kişiye romatizmal hastalık tanısı konduğunda, kişi bu hastalıkla yaşamayı öğrenmelidir bir anlamda. Ama bu kişileri korkutmasın, demek istediğim sürekli ve düzenli olarak hekim takibinde olmasını ve ilaç kullanmasını gerektirir. Şeker hastalığı ve hipertansiyon gibi.


Romatizmal hastalıklar kaç çeşittir?


Romatizmal hastalıklar deyince geniş bir hastalık grubu akla gelmelidir. İltihaplı eklem romatizmaları, omurga romatizmaları, gut, Behçet Hastalığı, Ailesel Akdeniz ateşi, kireçlenme (osteoartrit), damar romatizmaları (vaskülit), fibromiyalji sendromu (yumuşak doku romatizması) gibi sayamadığım birçok hastalık romatizmal hastalıklar sınıfına girer ve Romatoloji uzmanları tarafından takip edilmelidir. Romatolojik hastalıklar ayrı bir uzmanlık alanıdır.

Bu konuşmada daha çok iltihaplı eklem ve omurga romatizması hakkında daha fazla konuşacağız, çünkü hepsini konuşabilmemiz olanaksız.


Her eklem ağrısı romatizma mıdır?


Elbette değil. Çoğu romatolojik hastalıkta ağrıya ek olarak eklemde şişlik, hareketlerinde kısıtlılık ve özellikle güne başlarken eklemlerinde sertlik hali söz konusudur. Toplumumuzda çoğunlukla romatizma kelimesi ağrıyla eşdeğer şekilde kullanılmaktadır ama bu doğru değildir. Ağrının romatizmal hastalığın göstergesi olup olmadığı hekim tarafından ayırt edilmelidir.


İltihaplı eklem romatizması dışında da başka romatizma çeşitleri var mı? İç organları da etkileyen romatizmalar var mı?


Evet. Çoğunlukla romatizmal hastalıklar eklemlerden başlar, hastalığın tipine göre eklemlerde şekil bozukluklarına ve kalıcı değişikliklere neden olurken, bir kısmında iç organlarda da (akciğer, böbrek, karaciğer vb.) harabiyet yapabilmektedir. Vaskülitler (damar romatizmalarında) dediğimiz grupta ise öncelikli hedef damarlardır. Eğer iç organları besleyen damarlar etkilenmişse solunum yetmezliği, böbrek yetmezliği, sindirim sistemi yakınmalarına neden olabilmektedir.


Romatizmal hastalıklarda görülen yakınmaları özetler misiniz? Yani ne tür yakınmalar olduğunda kişi Romatoloji Uzmanına başvurmalıdır?


Eklem ve omurga romatizmalarında görülen şikayetleri şöyle sıralayabiliriz:

- Eklemlerde ağrı, şişlik, hareket kısıtlılığı
- Sabahları eklemlerinde sertlik olması, daha sonra yavaş yavaş gevşemesi
- El parmaklarında soğukta beyazlaşma, sararıp solma
- Cilt altında bezeler
- Güneşte ciltte aşırı duyarlılık ve yaralar gelişmesi
- Ellerde veya vücudun herhangi bir yerinde deride sertlik
- Güçsüzlük, merdiven inip çıkamama, oturup kalkamama ve kaslarında ağrı
- Özellikle sabahları daha belirgin bel ağrısı ve tutukluk hali
- Gözlerinde sık sık iltihaplanma (üveit)


Romatizmanın nedeni nedir? Romatizmadan korunmak için ne yapılabilir?


Çoğu romatizmal hastalıkta genetik yapı önemli. Yani bazı genlerin varlığı romatizmaya yatkınlık yaratır. Çevresel koşullar, enfeksiyon etkenleri ve bilemediğimiz bazı durumlarda, genetik olarak romatizmaya yatkın kişilerde hastalık ortaya çıkabilir. Yani romatizmal hastalıkların nedeni hala tam bilinmiyor ve önlem alabilmek gibi bir durum söz konusu değil.


Soğuk hava ve nem romatizmal hastalığa neden olur mu?


Soğuk havalarda ve nem oranının yüksek olduğu hallerde eklem içinde bulunan az miktardaki kayganlaştırıcı sıvının akışkanlığı ve dağılımı değiştiği için ağrı ve sızı olması doğaldır. Bu durum sağlıklı bireylerde de görülür, kişisel duyarlılıklar önemlidir. Ancak romatizmaya neden olmaz ve tek başına romatizma düşündürmez.


Sanıldığı gibi romatizma ileri yaşlarda mı görülür?


Gerçekten öyle sanılıyor. Yaş ilerleyip eklem ağrıları başlayınca herkes romatizma olduğunu düşünüyor veya gençlerde eklem ağrıları önemsenmiyor. Çoğu romatizmal hastalık genç yaşlarda başlıyor. Özellikle omurga romatizmaları genç erkekleri etkilerken, eklem romatizmaları doğurganlık çağındaki kadınlarda daha sık görülüyor. Genç erkeklerde görülen bel ve kalça ağrıları maalesef mekanik sebeplere ve bel fıtığına yorulup, romatizma düşünülmüyor. Bu da çok erken yaşlarda omurga hareketlerinin kısıtlanmasına ve kişinin sakat kalmasına neden oluyor. Özellikle bel ağrısından yakınan genç yaş erkeklerin mutlaka omurga romatizması yönünden değerlendirilmesi gerekir.

İleri yaşlarda özellikle yük taşıyan eklemlerde (diz, kalça, ayak bileği) başlayan ağrıların ve şekil bozukluklarının çoğunlukla nedeni kireçlenmedir.


Çocuklarda romatizma görülür mü?


Evet. Çocukluk yaş grubuna özgü romatizma tipleri var. Çok küçük yaşlarda bile başlayabilir. Eğer erken teşhis edilip tedavi edilmezse kalıcı sakatlıklara ve gelişme geriliğine neden olabilmektedir.


Ailede romatizmal hastalık olması diğer kişilerde risk yaratır mı?


Evet. Romatizmal hastalıkların nedenleri arasında genetik yapının çok önemli olduğunu söylemiştik. Bu durumda ailede romatizmal hastalık olması aynı veya farklı bir romatizmal hastalık için yatkınlık olduğunu düşündürür. Ama bu hiçbir zaman kesinlik taşımaz, daha önce de söylediğimiz gibi bilemediğimiz çevresel koşullara maruz kalınmazsa hiçbir şey de olmayabilir. Daha özetle; romatizmal hastalıktan kuşkulandığınız kişinin ailesinde de romatizma olması tanınızı kuvvetlendirir ama ailesinde romatizma olduğu bilinen sağlıklı bir kişide romatizma gelişeceğinin göstergesi değildir.


Romatizmal hastalığı olan kişi bebek doğurabilir mi? Bebeğine romatizmal hastalık geçer mi?


Romatizmanın tipine göre, iç organlarda harabiyet olup olmamasına göre değişir. Hastalığının o dönemde aktivitesi azalmış ve kontrol altına alınmışsa, uzun süredir hastalık şiddetinde alevlenme olmamışsa ve bazı incelemelerden sonra gebeliğe izin verilebilir. Bu süreçte çok sıkı takip gerekir. Bazı romatizmal hastalıklar gebelik esnasında alevlenip artış gösterirken, bazıları tamamen sessizleşir. Hekim onayı alınmadan gebe kalınmamalıdır. Tedavide kullandığımız bazı ilaçların uzun süren etkilerinin olması nedeni ile, ilaç kesildikten sonra da bir süre beklemek gerekmektedir.

Bulaşıcılık gibi bir durum söz konusu olmadığı için geçmez. Ama anne kanından bebeğe geçebilen bazı maddeler nedeni ile bazı romatizmal hastalıklarda bebeğin ilk günlerinde olumsuzluklar olabilir ama bu geçicidir. Örneğin lupuslu gebeden doğan bebek lupuslu doğmaz. Genetik yapıyı taşıyabilir ama ilerleyen yıllarda lupus hastası olup olmayacağı söylenemez.


Romatizma tedavisi ne kadar sürer? Tamamen geçer mi?


Romatizma şeker hastalığı ve hipertansiyon gibi kronik bir hastalıktır demiştik. Bu nedenle tedavi belli bir süre değil, ömür boyudur. Hastalığın şiddetine göre zaman zaman az, zaman zaman çok ilaç kullanmak gerekebilir. Tamamen hastalığı ortadan kaldırmak mümkün olmaz ama kontrol altına alınabilir. Kontrol altındaki hastalık birden alevlenebilir, bu nedenle hiçbir yakınma olmasa dahi sürekli hekim takibi gereklidir.


Tedavide ne tür ilaçlar kullanılır, egzersizin yararı var mı?


Tedavide romatizmanın temel etkili ilaçları ve yardımcı ilaçlar kullanılır. Temel etkili ilaçlar bağışıklık sistemi üzerine etkilidir. Düzenli hekim takibi, kan testleri takibi gerektirir. Kortizon çok sık kullandığımız, kimi zaman hayat kurtarıcı bir ilaçtır. Bu önemli ilaçların mutlaka doktor kontrolünde kullanılıp, doktor kontrolünde bırakılması gerekir. Hem hap olarak hem de iğne şeklinde ilaçlar mevcut. Son yıllarda geliştirilen ilaçlarla romatizma tedavisinde çığır açılmıştır diyebiliriz.

Egzersiz mutlaka gereklidir. Hareketleri sınırlanmış eklem ve omurganın esnekliğine kavuşması için, kas ağrılarında spazmın çözülmesi için çok önemlidir.


Kaplıca tedavisi romatizmaya iyi gelir mi?


Genel olarak iltihaplı eklem romatizmalarına kaplıca ve sıcak uygulamalar iyi gelmez. Hatta aktif hastalık esnasında yakınmaları daha da artırabilir. Kireçlenmede faydası vardır. Kaplıcaya gitmeye karar vermeden önce hekim onayı alınması önemlidir

Ä°NFLUENZA (GRÄ°P)

Her yıl dünyada yaklaşık 500 milyon kişi gribe yakalanmaktadır. Grip insandan insana hızla yayılan viral bir infeksiyon hastalığıdır. Grip mevsiminde birçok insan işinden olmakta, çok yaşlılarda ve altta yatan hastalığı olanlarda öldürücü olabilmektedir.


Her yıl dünyada yaklaşık 500 milyon kişi gribe yakalanmaktadır. Grip insandan insana hızla yayılan viral bir infeksiyon hastalığıdır. Grip mevsiminde birçok insan işinden olmakta, çok yaşlılarda ve altta yatan hastalığı olanlarda öldürücü olabilmektedir. 1918-1919 yıllarında saptanan pandemide 21 milyon kişi hayatını kaybetmiştir.


ETKEN

Grip, influenza A ve B viruslerinin neden olduğu viral bir infeksiyondur. İnsanlarda yaygın hastalığa yol açan influenza A virusudur. İnfluenza A ve B virusleri, hemaglutinin (H) ve nöraminidaz (N) olarak isimlendirilen glukoprotein yapısında iki yüzey antijenine sahiptirler. İnsanlarda yaygın hastalığa yol açan influenza A viruslerinde hemaglutinin’in (H1, H2, H3) ve nöraminidaz’ın (N1, N2) alt tipleri tanımlanmıştır. Alt tiplerde antijenik shift ve antijenik drift olarak isimlendirilen değişiklikler sonucu yeni suşlar ortaya çıkmaktadır. Değişikliğin büyüklüğüne göre pandemi ve epidemiler ortaya çıkmaktadır.


EPÄ°DEMÄ°YOLOJÄ°

İnfluenza A virusu insan ve domuz, kuş, at gibi hayvanlarda, influenza B sadece insanda, influenza C virusu ise insan ve domuzlarda hastalık oluşturmaktadır. Sadece hayvanlarda hastalık oluşturan influenza A virusunun alt tipleri de vardır. Bunun en bilinen örneği kuş gribidir. Son yıllarda bu virusun insanlara da bulaşabildiği gösterilmiştir. Bunlar az sayıda vakalar olmakla birlikte, büyük salgınların olmasından endişe edilmektedir.
Grip, hastalığa yakalanmış kişinin hapşırma, öksürme ve konuşma sırasında havaya saçtıkları virus içeren damlacıkların solunması ile bulaşır. Bu damlacıklar birkaç saat boyunca havada kalabilir ve insanlara hastalığı bulaştırabilir. Bu nedenle okul, iş yeri gibi kalabalık ortamlarda bulunan kimseler özellikle risk altındadır. Virus ile kontamine el ve cansız nesnelerle temas sonucu da hastalık bulaşabilir, fakat bu olasılık daha azdır. Hastalık dünyanın her bölgesinde ve her yaşta görülebilir. Okul çağındaki çocuklar gibi kalabalık ortamlarda bulunanlarda hastalığa yakalanma oranı yüksek iken, yaşlılarda ve altta yatan hastalığı olanlarda gribe bağlı ölüm oranı yüksektir. Salgınlar ılıman iklim kuşağında, kuzey yarım kürede Ekim-Nisan ve güney yarım kürede Mayıs-Eylül aylarında görülür. Tropikal bölgelerde tüm yıl boyunca saptanabilir.


KLÄ°NÄ°K BELÄ°RTÄ° VE BULGULAR

Grip, 1-2 günlük bir kuluçka döneminden sonra birdenbire başlar. Yüksek ateş, baş ağrısı, kas ağrısı, halsizlik, iştahsızlık sıklıkla saptanan şikayetlerdir. Ateş, genellikle üç gün sürer. Ateş düştükten sonra tekrar bir yükselme saptanabilir. Boğazda yanma, burun akıntısı, kuru öksürük, aşırı yorgunluk diğer semptomlardır.
Soğuk algınlığı yanlış olarak grip ile karıştırılmaktadır. İki hastalıkta viral bir infeksiyon olmakla birlikte, farklı hastalıklardır ve farklı viruslerle oluşturulmaktadırlar.
Belirtiler Grip Soğuk algınlığı
Ateş 3-4 gün süren yüksek ateş Nadir, hafif
Baş ağrısı Bazen şiddetli Nadir
Kas ağrısı Genellikle şiddetli Hafif
Kırıklık, halsizlik 2-3 hafta sürebilir Hafif
Burun akıntısı Bazen Sık
Hapşırma Bazen Genellikle
Boğaz ağrısı Bazen Sık
Hayati tehlike Var Yok
Aşı ile korunma Var Yok

Yorgunluk ve halsizlik daha uzun sürebilmesine rağmen sağlıklı kimselerde grip semptomları yaklaşık bir hafta sürer. Altta yatan hastalığı, bağışıklık yetmezliği olanlarda, küçük çocuklar ve yaşlılarda yaşamı tehdit edici komplikasyonlar oluşabilir.
Akciğer komplikasyonları en sık görülen grip komplikasyonlarıdır. Virüsün direkt etkisine bağlı primer viral pnömoni veya sekonder bakteriyel pnömoni şeklinde görülebilir. Kronik kalp ve akciğer hastalarında primer viral pnömoni sık görülür ve mortalitesi çok yüksektir. Sıklıkla Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae ve Haemophilus influenzae gibi bakterilerin etken olarak saptandığı sekonder bakteriyel pnömoni, yaşlılarda, kronik akciğer, kalp ve ****bolik (diabet gibi) hastalığı olanlarda sık görülür. Hastalık mortalitesi düşüktür ve antibiyotik tedavisine yanıt verir.


TANI

Tanı, boğaz sürüntüsü, burun akıntısı, balgam gibi örneklerde virusun saptanması veya kanda hastalığa karşı gelişen antikorların saptanması ile konabilir. Bu yöntemler zaman alıcıdır. Ancak aşı üretimi, salgına neden olan suşların saptanması açısından araştırma amacıyla yapılması gereken testlerdir.
Bir salgın sırasında genellikle klinik bulgular ile tanı koymak kolaydır. Ancak son yıllarda hızlı tanı testleri de geliştirilmiştir. Bu testler ile klinik örneklerden dakikalar içinde virusun antijenleri saptanabilmektedir. Bu sayede tedavi kolaylıkla yönlendirilebilmektedir.


TEDAVÄ°

Yatak istirahati, bol sıvı alımı, ağrı kesici ve ateş düşürücüler, öksürük kesiciler gibi ilaçlar ile semptomatik tedavi önerilir. Komplikasyonlar yakından takip edilmeli ve uygun şekilde tedavi edilmelidirler.
Amantadin ve rimantadin influenza A’nın tedavisi ve proflaksisinde uzun yıllardır kullanılan antiviral ilaçlardır. Zanamivir ve oseltamivir son yıllarda kullanıma sunulmuş influenza A ve B’ye karşı etkili ilaçlardır. 36-48 saat içinde başlandığında semptom süresini kısalttıkları ve komplikasyonları azalttıkları saptanmıştır.


KORUNMA

İnaktif aşılar influenzadan korunmada etkinliği kanıtlanmış olan aşılardır. Canlı atenüe aşılar ve DNA kökenli aşılarla ilgili çalışmalar devam etmektedir ve ümit vermektedirler.
Dünya Sağlık Örgütü virusun değişikliklerini yakından izleyip, aşı bileşimi için yıllık önerilerde bulunur. Her yıl aşı içeriği Dünya Sağlık Örgütünün önerileri dikkate alınarak hazırlanır. Son yıllarda kullanılan aşılarda iki influenza A alt tipi ve bir influenza B suşları yer almaktadır. Örneğin 2004-2005 dönemi için önerilen aşılarda A/New Caledonia/20/99 (H1N1), A/Fujian/411/2002 (H3N2), B/Shanghai/361/2002 suşları yer almaktadır.
Hazırlanan aşı ile salgında saptanan viruslerle antijenik benzerlik varsa aşı %50-80 korunma sağlayabilir. Sağlıklı erişkinlerde aşı ile sağlanan koruyucu antikor düzeyi influenza A için %80’in üzerinde bildirilmiştir. Yaşlılarda koruyuculuk oranı daha düşük olmakla birlikte komplikasyonları ve ölüm oranını azalttığı saptanmıştır.
İnfluenza aşısı, o senenin yeni aşısı ile, her yıl kasım ayına kadar uygulanmalıdır.
Aşı, grip komplikasyonlarının sık görüldüğü, bu hastalara hastalığı bulaştırma olasılığı yüksek olan kimselere, influenzadan korunmak isteyen 6 aylıktan büyük ve yumurta alerjisi olmayan herkese önerilir.

İnfluenza ile ilişkili komplikasyon ve mortalite riski yüksek olan gruplar;
65 yaş ve üzerindekiler,
Huzur evinde kalan veya kronik bakım verilen bir sağlık ünitesinde kalan her yaştan kişiler,
Kronik akciğer ve kalp hastaları,
Uzun süreli aspirin tedavisi verilen 6 ay-18 yaş arası çocuklar,
Kronik böbrek ve ****bolik hastalığı olanlar, bağışıklık yetmezliği olanlar,
Yüksek riskli gebeler.

Yüksek riskli kişilere influenza bulaştırma olasılığı olanlar;
Doktorlar, hemşireler ve hastanede çalışan diğer personel,
Huzurevi ve kronik bakım veren sağlık ünitelerinde çalışanlar,
Yüksek riskli kişiler ile aynı evde yaşayanlar

HÄ°PERTANSÄ°YON


Kan basıncının yüksek olması anlamına gelen hipertansiyon bir toplumdaki her 5-6 erişkin kişinin birisinde görülen önemli bir sağlık sorunudur. Bu kadar sık ve önemli bir sağlık sorunu olan hipertansiyon konusunda bildiklerimiz bilmediklerimizden daha azdır. En gelişmiş toplumlarda bile her 100 hipertansiyon hastasından 90-95'inde belli bir sebep bulunamamaktadır. Belli bir sebebin tespit edilebildiği %5-10'luk kesimde ise en sık olarak tespit edilen sebep böbrek hastalıklarıdır. Bu rakamlarda göstermektedir ki; her hipertansiyon hastasının bir doktor tarafından değerlendirilmesi ve hipertansiyona yol açması muhtemel altta yatan hastalık şüphesi olanlarda şüphelenilen sebebe yönelik ileri tetkiklerin yapılması gerekmektedir. Ama diğer yandan da, hastalarımızda sıkça gözlemlediğimiz gibi, belli bir sebebin saptanamamış olması çok büyük bir talihsizlik gibi değerlendirilip doktor doktor dolaşmanın bir gereği yoktur.

Hipertansiyonun ortaya çıkmasında çok sayıda faktör sorumlu tutulmuşsa da muhtemelen en önemlileri genetik faktör ve böbreklerden yetersiz tuz atılımıdır. Hastanın başka nedenlerle kullanmakta olduğu bazı ilaçlarda hipertansiyonun ortaya çıkması veya daha da ağırlaşmasında önemli rol oynayabilir. Özellikle çok yaygın kullanım alanları olan doğum kontrol hapları, kortizon, soğuk algınlığı ve grip ilaçları, romatizma ilaçları ve bazı depresyon ilaçlarının tansiyon üzerine olumsuz etkileri olabildiği akılda tutulmalıdır.

Hipertansiyon böbrek, beyin, göz, kalb ve damar gibi çeşitli organlarda hasar yapan bir hastalıktır. Bu nedenle hipertansiyon tedavisinde esas amaç hastanın baş ağrısı, çarpıntı gibi yakınmalarını gidermenin ötesinde sebep olabildiği diğer organ hasarlarını önlemek veya geriletmektir.
Hipertansiyonu olan bir hastanın bilmek zorunda olduğu bazı hususlar vardır ve aşağıda belirtilen bu hususlara uyulması büyük önem taşır :

Hipertansiyon ciddi ama tedavi edilebilir bir hastalıktır.

Hipertansiyon tedavi edilmezse kalb, böbrek, beyin, göz, damar gibi organlarda istenmeyen kötü sonuçlara yol açabilir.

Hipertansiyon büyük olasılıkla ömür boyu size eşlik edecek, sizinle arkadaş olacaktır.

Tedavisindeki amaç sadece sizi rahatsız eden baş ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı gibi yakınmaları gidermek değil, aynı zamanda hipertansiyonun çeşitli organlarda yaptığı hasarı önlemek veya geriletmektir.

Hipertansiyon tedavisi genellikle ömür boyu sürer, ilaç kutusu bitince tansiyon tedaviniz bitmiş demek değildir.

İlaç kullanmaya başladıktan sonra tansiyonunuzun normale düşmesi ve yakınmalarınızın ortadan kalkması nedeniyle ilaç bırakılmamalıdır.

Hipertansiyon tedavisinde kullanılan hemen her ilacın bazı yan etkileri vardır. Bu yan etkilerden bazıları önemsizdir, ilacımızı kullanmaya devam etmemize engel değildir; bazıları ise ilacın kesilmesi veya değiştirilmesini gerektirebilir. Bu durumda kendi kendinize karar vermektense mutlaka doktorunuza danışmanız doğru olacaktır.

"Vücut ilaca alışır, ilaç yan etki yapar, ilaç bağımlılık yapar" türünden yanlış düşüncelere kapılıp ilaç kullanmaktan uzak durmayın. Size en büyük zararı kontrolsüz hipertansiyonun vereceğini unutmayın.

Hipertansiyon tedavisinde ilaç tedavisinin yanı sıra ilaç dışı tedavi yöntemleri de büyük önem taşır. İlaç dışı tedavi yöntemi yalan-yanlış bitki otu vb. kaynatıp içmek veya yemek değildir. Aşağıda belirtilen ilaç dışı tedavi yöntemlerine gerekli özenin gösterilmesi kullandığınız ilacın etkinliğini arttırabilir, daha düşük doz ilaçla tansiyonunuz kontrol altında tutulabilir, hem günlük dalgalanmaların hem de tansiyonun uzun süreli olumsuz etkilerinin en aza inmesinde yardımcı olabilir.

Hasta kendi sorumluluklarını yerine getirmediği sürece doktor doktor dolaşmanın bir yararının olmayacağını unutmayın.

"Ben yükseldiğini hissediyorum ve o zaman ilacımdan içiyorum" şeklinde yanlış bir düşünceye kapılmayın. Unutmayın ki hipertansiyon her zaman sizi baş ağrısı, çarpıntı gibi masum yakınmalarla uyarmayabilir ve ilk uyarı çok daha ciddi olabilir ve artık tedaviye başlansa bile çok geçtir.
İlaç dışı tedavi yöntemleri olarak neler yapmalısınız?

Tuz alımını kısıtlayın.

Şişmansanız ideal vücut ağırlığına düşünceye kadar kilo verin.

Fiziksel aktivitenizi arttırın.

Sigarayı terk edin.

Aşırı alkol kullanımından uzak durun.

Yemek sofranızdan katı yağları ve kolesterolden zengin gıdaları uzak tutun

Doktorunuzla görüşerek potasyum, kalsiyum ve magnezyumdan zengin gıdaları almaya özen gösterin.